Tờ báo cáo trống: làng esports Việt trả tiền cho những phân tích không có dữ liệu

Tờ báo cáo trống: làng esports Việt trả tiền cho những phân tích không có dữ liệu

Mười một giờ đêm ở Incheon, tôi mở tệp PDF mà một đầu mối trong ban tổ chức giải gửi qua. Ba mươi hai trang. Bìa in logo, tên giải, số hiệu lưu hành nội bộ. Trình bày đủ tầm để đặt lên bàn một nhà tài trợ và nói rằng: chúng tôi đã nghiên cứu kỹ.

Rồi tôi lật vào trong. Mục một, "Phân tích phiên bản và meta". Không đủ thông tin. Mục hai, "Hệ thống thi đấu và thể thức". Không đủ thông tin. Mục ba, "Đội hình và tuyển thủ". Không đủ thông tin. Tôi đếm cho vui, rồi đếm cho thật. Bốn mươi bảy lần cụm từ ấy. Một tài liệu được trả tiền để nói rằng nó không biết gì, và nói điều đó bốn mươi bảy lần, ở bốn mươi bảy định dạng trình bày khác nhau.

Điều khiến tôi dựng thẳng lưng không phải cái tên giải đấu. Mà là hoá đơn. Có người đã ký hợp đồng, xuất hoá đơn, và nhận về một xấp giấy được đóng khung đẹp đẽ mà không chứa nổi một dòng dữ liệu có thể kiểm chứng.

Nếu đây là lần đầu, tôi đã gọi đó là sự cố. Nhưng tôi đã theo dõi làng esports Việt Nam và Hàn Quốc đủ lâu để biết: đây là một mô hình. Và mô hình ấy đang được bán cho chính những người trả tiền cho nó.

Bối cảnh: một thị trường mua kết luận, không mua bằng chứng

Để hiểu vì sao một tài liệu như thế tồn tại, phải hiểu thị trường nội dung esports ở Việt Nam đang vận hành ra sao. Trong khoảng bảy năm trở lại, esports Việt Nam bước vào giai đoạn tăng tốc: các đội tuyển quốc nội có nhà tài trợ áo đấu, có học viện, có hợp đồng đào tạo trẻ, có cả những chuyến tập huấn sang Hàn Quốc và Trung Quốc. Song song với đó là một lớp nội dung mới: các bản phân tích, báo cáo đối đầu, bản tin chuyển nhượng, bảng xếp hạng sức mạnh. Ngành này lớn nhanh hơn khả năng kiểm chứng của nó.

Ở Hàn Quốc, nơi tôi sống và làm việc, phòng phân tích của một đội LCK trung bình có từ ba đến năm người, làm việc với dữ liệu trận đấu theo từng giây, có công cụ riêng, có quy trình ghi chú thống nhất. Ở Việt Nam, phần lớn đội tuyển vẫn thuê ngoài hoặc tự làm bằng vài bảng tính. Khoảng cách về hạ tầng là thật. Nhưng khoảng cách ấy không tự sinh ra các báo cáo rỗng. Nó chỉ giải thích vì sao chất lượng phân tích thấp. Việc biến cái thấp thành một sản phẩm bán được mới là câu chuyện.

Trong kỳ chuyển nhượng, thứ được bán nhiều nhất không phải dữ liệu. Là sự chắc chắn. Nhà tài trợ muốn biết đội nào sẽ vào play-off. Người hâm mộ muốn biết ai sẽ được ký. Người đại diện muốn thổi một cái tên lên bàn đàm phán. Và giữa khoảng trống giữa cái họ muốn và cái có thể kiểm chứng, một tầng lớp trung gian mọc lên: người bán kết luận mà không kèm bằng chứng. Bản báo cáo bốn mươi bảy dòng trống tôi đang cầm là sản phẩm hoàn thiện nhất của tầng lớp ấy.

Tôi không viết bài này để kể tội một cá nhân. Tôi viết vì tháng trước, một người bạn làm quản lý đội trẻ ở Việt Nam nhắn tôi: "Bên anh có mẫu báo cáo phân tích nào dùng được không, em phải nộp cho nhà tài trợ mà nội bộ chẳng ai làm nổi." Cậu ấy không cần sự thật. Cậu ấy cần một tài liệu trông giống sự thật. Và thị trường đã sẵn sàng bán cho cậu ấy thứ đó.

Phân tích: giải phẫu một bản báo cáo không có dữ liệu

Lấy chính tệp PDF kia làm mẫu. Nó có chín phần, giống hệt khung phân tích chuyên nghiệp mà bất kỳ phòng dữ liệu nào cũng dùng: meta và phiên bản, thể thức giải, đội hình và tuyển thủ, bối cảnh khu vực, tài chính câu lạc bộ, quy định và quản trị, hồ sơ rủi ro, câu chuyện truyền thông, và tác động lan toả tới ngành.

Chín phần. Không phần nào có số.

Phần meta và phiên bản: không có tên phiên bản, không có tỉ lệ thắng của bất kỳ tướng nào, không có tỉ lệ cấm chọn. Phần thể thức: không có số trận, không có lịch, không có đường vòng loại. Phần đội hình: không có tên tuyển thủ, không có chỉ số phong độ. Phần tài chính: không có con số lương, không có doanh thu tài trợ, không có cơ cấu hợp đồng. Phần rủi ro: không có xác suất, không có mức độ tác động.

Thay vào mỗi ô trống là một câu an toàn: "không đủ thông tin để đánh giá". Câu ấy nghe như sự khiêm tốn học thuật. Nhưng đọc kỹ thì nó là một cơ chế phòng vệ. Người viết không cam kết điều gì. Không thể sai. Không thể bị chất vấn. Không thể bị kiện. Một bản phân tích không đưa ra khẳng định nào thì không bao giờ sai — và cũng không bao giờ có giá trị.

Điểm cốt lõi: giá trị của phân tích nằm ở chỗ nó dám đặt cược vào một kết luận có thể bị phản bác. Khi người ta xoá bỏ rủi ro ấy, họ không đang làm khoa học. Họ đang làm bìa đựng hồ sơ.

Tại sao dạng tài liệu này vẫn bán được? Vì ba lý do, và cả ba đều nằm ngoài chuyên môn.

Thứ nhất là rào cản ngôn ngữ và niềm tin. Một báo cáo có bìa tiếng Anh, có thuật ngữ dịch máy, có bảng biểu nhiều đường kẻ, sẽ khiến người duyệt tin rằng nó phức tạp và do đó đáng tin. Ở Việt Nam, tôi từng thấy những bản báo cáo dùng từ "meta" mười tám lần trong hai trang mà không định nghĩa một lần. Người đọc không kiểm chứng nội dung, họ kiểm chứng hình thức. Và hình thức thì có thể mua.

Thứ hai là áp lực của nhà tài trợ. Nhà tài trợ không trả tiền để biết sự thật. Họ trả tiền để có một tài liệu trình lên cấp trên. Bản báo cáo càng mơ hồ càng an toàn cho người trình. Nếu nó dự đoán đội A vô địch rồi đội A bị loại, người trình phải giải thích. Nếu nó chỉ nói "không đủ thông tin để đánh giá", chẳng ai phải giải thích gì cả. Sự mơ hồ là một dịch vụ, và nó có giá.

Thứ ba, và đây là phần bẩn nhất, là quan hệ với tầng lớp trung gian. Trong kỳ chuyển nhượng, người đại diện cần những cái tên được nhắc đến. Một báo cáo vô thưởng vô phạt vẫn có thể nhét vào mục "tuyển thủ tiềm năng" một vài cái tên không kèm chỉ số. Cái tên ấy sau đó được trích lại, được chia sẻ, được đem đi đàm phán. Chi phí thật của một hợp đồng đôi khi không phải phí chuyển nhượng, mà là tiếng ồn được tạo ra để đẩy phí chuyển nhượng lên. Tôi từng ngồi với một người đại diện ở quán cà phê gần ga Seoul. Anh ta nói thẳng: "Nếu tôi làm cho khán giả tin có ba đội đang giành cậu ấy, đội thứ tư sẽ trả thêm ba mươi phần trăm." Tiếng ồn không phải lỗi của hệ thống. Tiếng ồn chính là sản phẩm.

Góc phản trực giác: có thể chính bản báo cáo trống mới là thứ trung thực nhất trong phòng họp

Đến đây tôi phải tự phản bác mình.

Giả thuyết thứ nhất, và nó không hề yếu: có thể người viết báo cáo kia hoàn toàn đúng. Có thể thật sự không có dữ liệu. Không có API trận đấu, không có nhật ký luyện tập, không có bản ghi scrim, không có hợp đồng để đọc. Trong trường hợp đó, việc ghi "không đủ thông tin" là hành vi trung thực về mặt nhận thức. Nó khác hẳn việc bịa ra một tỉ lệ thắng để làm đẹp tài liệu. Một người nói "tôi không biết" đáng tin hơn mười người nói "tôi chắc chắn" mà không có gì trong tay.

Giả thuyết thứ hai: có thể lỗi không nằm ở người phân tích mà ở người đặt hàng. Nếu bạn giao cho một người không có quyền truy cập dữ liệu nội bộ, không có tài khoản công cụ, không có ngân sách mua dữ liệu thương mại, và yêu cầu họ nộp báo cáo trong bốn ngày trước kỳ chuyển nhượng, thì kết quả đã được định đoạt từ lúc ký hợp đồng. Bạn không trả tiền cho sự hiểu biết. Bạn trả tiền cho một thủ tục. Bản báo cáo chỉ phơi bày sự thật rằng bạn chưa bao giờ thật sự muốn hiểu biết.

Giả thuyết thứ ba, khó chịu nhất: có thể tầng lớp phân tích ở Việt Nam chưa từng được xây dựng để phân tích, mà được xây dựng để truyền thông. Cùng một người, buổi sáng viết bài nhận định cho fanpage, buổi chiều nộp báo cáo cho ban huấn luyện. Hai công việc, hai logic, một nguồn lực. Khi ấy, bản báo cáo trống không phải sản phẩm lỗi. Nó là sản phẩm đúng của một hệ thống đang trộn lẫn hai thứ lẽ ra phải tách rời.

Tôi để ba giả thuyết ấy trên bàn. Vì nếu tôi chỉ giữ giả thuyết đầu — rằng đây là trò lừa đảo — tôi đã bỏ qua điều quan trọng nhất. Vấn đề không phải có một kẻ nói dối trong phòng. Vấn đề là cả căn phòng đã đồng ý rằng sự thật không cần thiết cho việc ra quyết định.

Takeaway: cái gì cần được kiểm chứng, và ai phải trả giá

Vậy chúng ta cần gì để một tài liệu phân tích esports ở Việt Nam có giá trị thật?

Một bản phân tích phải để lại dấu vết. Nguồn dữ liệu ở đâu, lấy ngày nào, phiên bản máy chủ thi đấu là gì, ai xác nhận, có gì mâu thuẫn với nguồn khác. Nếu không có dấu vết, đó không phải phân tích. Đó là ý kiến được đóng gáy.

Một bản phân tích phải dám sai. Phải có ít nhất một dự đoán có thể kiểm chứng trong một khoảng thời gian xác định. "Đội A vào play-off", "tuyển thủ B giảm chỉ số sau khi đổi vai trò", "hợp đồng C sẽ được gia hạn trước ngày D". Dự đoán sai vẫn tốt hơn câu "không đủ thông tin", vì dự đoán sai dạy chúng ta điều gì đó, còn câu kia không dạy gì cả.

Một bản phân tích phải tách khỏi truyền thông. Người viết báo cáo nội bộ và người viết bài cho khán giả không nên là một. Khi hai vai trộn vào nhau, dữ liệu bị uốn cong theo nhu cầu câu view, và câu view không bao giờ là cơ sở để thay đổi đội hình.

Còn ai phải trả giá? Người trả tiền. Nhà tài trợ, ban lãnh đạo, người hâm mộ mua vé, và trên hết là các tuyển thủ trẻ — những người mà cả sự nghiệp phụ thuộc vào việc có ai đó thật sự đọc dữ liệu về họ hay không.

Tôi từng nói, và vẫn giữ nguyên: chuyển nhượng là trò chơi của ruồi và mật — ai cũng bay vào, nhưng chỉ kẻ biết lối thoát mới sống được. Điều tôi muốn thêm vào câu đó là: nếu mật được làm từ giấy trắng, thì con ruồi nào cũng sẽ chết vì đói, chỉ là chúng chết chậm hơn một chút.

Cúp micro, tôi hiểu: phản biện không phải tấn công, mà là lắng nghe đến tận cùng rồi mới lên tiếng. Tôi đã lắng nghe bản báo cáo kia đến tận dòng cuối cùng. Nó không nói gì cả. Và đó chính là điều nó đang cố nói với chúng ta.

Tôi viết không cố để người ta đồng ý; tôi viết để họ biết ngoài kia có người đang nghĩ khác, và điều đó ổn.

Bản báo cáo bốn mươi bảy dòng trống kia là một lời nhắc. Không phải nhắc rằng làng esports Việt Nam thiếu người tài — chúng ta có. Mà nhắc rằng chúng ta đang trả tiền cho một thói quen: mua sự chắc chắn mà không chịu trả giá để có sự thật. Muốn đổi điều đó, không cần ngân sách lớn. Chỉ cần một người, trong một phòng họp, đủ gan để hỏi: "Dòng này, số liệu ở đâu ra?"